13. BA LAN ( POLAND)

CỘNG HOÀ BA LAN

Diện tích : 323.000 km2 Dân số : 38.500.000 ( 2007 ) Thủ đô : Warsaw ( Varsava)

Ba lan map

I. QUỐC GIA RỘNG LỚN Ở TRUNG TÂM CHÂU ÂU

1. Ba Lan nằm ở trung tâm châu Âu

Nếu bạn quan sát trên bản đồ, bạn sẽ thấy Ba Lan nằm ở trung tâm châu Au. Phía bắc Ba Lan giáp biển Baltic, phía tây giáp Đức. Phía đông giáp Lithuania, Belarus. Về phía nam Ba Lan giáp Slovakia, Czech, Ukraine.

Giống như các dân tộc từ một số quốc gia ở châu Au, người Ba Lan đã tới châu Mĩ trong thời kỳ thuộc địa. Trong thời kỳ Cách mạng Mĩ, nhiều sĩ quan Ba Lan đã giúp đỡ tướng Washington một cách chân thành. Trong số này phải kể đến Bá tước Casimir Pulaski đã trải qua suốt mùa đông với Tướng Washington ở thung lũng Forge. Về sau, nhiều người Ba Lan đã định cư ở vài thành phố lớn của Mĩ như : Pittsburgh, Detroit và Chicago. Ngày nay, tại Mĩ người ta thấy nhiều tên gốc Ba Lan trong số những khoa học gia, kỹ nghệ gia, nhạc sĩ và vận động viên thể dục.

Trong thế giới âm nhạc bạn có lẽ quen thuộc với tên Chopin và Paderewski. Dù rằng Frederich Chopin sống hầu hết cuộc đời của ông ở Paris, nhưng ông sinh ra ở Ba Lan. Ông đã sáng tác nhạc cho piano. Có lẽ bạn đã quen thuộc với điệu Waltzes và điệu Mazurkas. Ignace Jan Paderewski là một người chơi piano nổi tiếng, ông cũng là vị Thủ tướng của Ba Lan năm 1919.

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Ba Lan và một số nước Đông Au chọn con đường phát triển xã hội chủ nghĩa. Đầu thập niên 90, xã hội chủ nghĩa ở Ba Lan kết thúc. Hiện nay, nước Cộng hoà Ba Lan có nguyên thủ quốc gia là Tổng Thống.

2. Ba Lan là một đồng bằng rộng lớn

HPIM1247.JPG

Biển Baltic mùa hè, nhiệt độ trung bình 22oC

 Trên bản đồ bạn cũng thấy Ba Lan là một đồng bằng rộng lớn hầu như không bị gián đoạn chạy từ biển Baltic ở phía bắc tới dãy Carpathians ở phía nam. Độ cao trung bình của Ba Lan chỉ vào khoảng 175m so với mực nước biển và chỉ 3% lãnh thổ dọc biên giới phía nam cao hơn 500m. Đỉnh cao nhất là Rysy trong dãy Tatra ( thuộc Carparthians ) đạt tới độ cao

2_SPN_01Các đụn cát trên bờ biển Baltic tại Vườn Quốc gia Słowiński

Đụn cát ở Công viên Quốc gia Słowiński, tỉnh Pomeranian , ven biển Baltic, Ba Lan. Đụn cát di chuyển vào đất liền mỗi năm từ 3-10m, một số cao hơn 30m.

 2.499m, nằm cách Krakow 95km về phía nam. Khoảng 60km dọc vịnh Gdansk nằm dưới mực nước biển. Ba Lan có sự tương phản sâu sắc giữa lãnh thổ phía bắc với lãnh thổ phía nam.

Phía bắc là một đồng bằng rộng lớn và các đồi tròn, phân chia thành ba vùng rõ rệt : vùng đất thấp trung tâm, vùng Baltic Heights và đồng bằng duyên hải. Vùng đất thấp trung tâm gồm các thung lũng rộng lớn và nông chạy từ đông sang tây. Về phía bắc của vùng này là vùng Baltic Heights, gồm nhiều đồi và hồ. Đồng bằng ven biển hẹp và thấp chiều rộng khoảng 40 – 100 km chiếm gần toàn bộ chiều dài của biển Baltic.

1280px-Kralicky-Sneznik-04 Kralicky Sneznik mountain

Núi Králický Sněžník phía đông Sudetes, biên giới của Cộng hòa Czech và Ba Lan. Tên Sněžník xuất phát từ từ “ snow” , do núi bị bao phủ bởi tuyết suốt 8 tháng trong năm.

Phía nam Ba Lan là các dãy núi Carpathians ( gồm dãy Tatra và Beskid) và Sudetes ( gồm dãy Karkonosze ). Phía bắc của vùng núi này là vùng chân đồi, đồng bằng Silesia, và cao nguyên Lesser.

3. Ba Lan có khí hậu lục địa ẩm ướt.

Ba Lan có cả khí hậu ôn hoà ở Tây Âu và khí hậu khắc nghiệt ở Đông Âu. Phía tây là khí hậu hải dương của vùng duyên hải phía tây, và phía đông là khí hậu lục địa ẩm ướt có mùa hè mát. Tuy nhiên gió từ Đại Tây Dương ít có ảnh hưởng khi tới Ba Lan. Ta nói khí hậu Balan là khí hậu lục địa ẩm ướt hơn là khí hậu hải dương. Các điều kiện thời tiết thay đổi đặc biệt là về mùa đông. Mùa đông ở Balan lạnh hơn các nước ở viễn tây châu Au, nhiệt độ trung bình – 3oC. Tuyết có thể rơi hàng tuần lễ trong thời gian nầy và đầm lầy, ao hồ, sông suối thường bị đóng băng. Thời gian nầy rất tốt cho việc trượt tuyết, nhưng cũng có nghĩa là vài tháng vụ mùa bị đình trệ.

Lime tree avenue in Warsaw, Żwirki i Wigury Street-Poland

Cây đoan trồng ven đại lộ Warsaw vào mùa thu. Đoan là cây cho bóng mát thuộc chi tilia, lá mau rụng và có hình dạng như quả tim, chùm hoa rũ màu vàng nhạt có hương thơm.

Khi mùa xuân đến đuổi dần mùa đông, mặt đất bắt đầu ấm áp hơn. Mỗi ngày mặt trời lên cao trên bầu trời. Tuyết tan nhanh và mặt đất, hồ ao lan tràn nước. Dân chúng trở nên bận rộn với việc cày cấy gieo trồng. Mùa hạ thì ấm hơn là nóng, nhiệt độ trung bình 18oC. Tuy nhiên, mùa hạ ở Ba Lan đủ nóng và kéo dài nhờ vậy các vụ mùa khác nhau có thể tăng trưởng được. Cũng vậy, phải có đầy đủ mưa mùa hè để cung cấp nước cho mùa màng, đồng cỏ, rừng cây. Lượng mưa trung bình của Ba Lan là 610mm. Ở miền núi mưa trung bình 1200 – 1500 mm. Mùa hè là mùa xanh tươi và mùa sản xuất. Có sự tương phản sâu sắc với mùa đông lạnh giá và trơ trụi. Mặc khác lượng mưa mùa hè cũng gấp đôi lượng mưa mùa đông.

800px-Waszyngton_Av,_autumn,_Krakow,_Poland

Rừng thu ở Krakow, Ba Lan

Mùa thu là mùa gặt hái. Khi đó lá cây trở nên vàng đỏ nâu. Ngày trở nên ngắn hơn và buổi tối trở nên lạnh và khô. Hơn hẳn khí hậu khác khí hậu lục địa ẩm ướt có bốn mùa rất dễ nhận .

Trong điều kiện khí hậu có bốn mùa rõ rệt, khí hậu lục địa ẩm ướt có thời tiết luôn thay đổi. Nếu gió từ phía nam thổi tới, nhiệt độ tăng lên . Nếu gió từ phiá bắc thổi tới, nhiệt độ giảm xuống. Sau vài ngày nắng chói chan có thể là một ngày nhiều mưa. Cuộc sống của các chuyên gia tiên đoán thời tiết ở vùng khí hậu lục địa ẩm ướt luôn bận rộn .

4. Các sông chính ở Ba lan

1280px-VistulaKrakow Vistula River flowing through Kraków, Poland

Sông Vistula chảy qua Krakow

Các sông chính ở Ba Lan là sông Vistula, sông Oder và các sông nhánh của nó là sông Bug và sông Warta đều đổ vào biển Baltic. Các sông khác gồm sông Neisse, sông Nida và sông Bobr.

Ba Lan có rất nhiều hồ khoảng 9300 hồ chủ yếu tập trung ở vùng Baltic Heights và vùngđồng bằng ven biển. Hai hồ lớn nhất là hồ Sniardwy và Mamry. Ngoài ra là khoảng 120 hồ nhân tạo, nằm chủ yếu ở Baltic Heights và miền núi phía nam.

II. CÁC MIỀN ĐỊA HÌNH CHÍNH CỦA BA LAN

1. MIỀN BẮC BA LAN : Miền đồng bằng chính

Śniardwy, the largest lake in Poland, with the view of Pajęcza and Czarci Ostrów Islands

Śniardwy, hồ lớn nhất ở Balan, với quang cảnh đảo of Pajęcza và Czarci Ostrów.

Trên bản đồ ta thấy vùng đồng bằng rộng lớn này bắt đầu từ biển Baltic ở phía bắc và nhô cao dần về phía nam. Đây là đồng bằng nối tiếp của đồng bằng Bắc Đức trải rộng về phía đông nối liền với đồng bằng Nga. Ở biên giới phía nam Ba Lan đồng bằng kết thúc bằng vành đai đồi, chuyển dần sang vùng núi cao dọc biên giới các nước Czech, Slovakia .

Sự kết hợp giữa vùng đất thấp bằng phẳng và khí hậu ẩm ướt đã tạo nên nhiều đầm lầy ở đồng bằng Ba Lan, tập trung chủ yếu ở nửa đồng bằng phía bắc là nơi thấp nhất. Giống như đồng bằng Bắc Đức, đồng bằng Ba Lan có một thời kỳ bị bao phủ bởi lớp băng dày. Các tảng băng nầy đã để lại những chỗ trũng ngập nước tạo thành hồ hay đầm. Ở đông bắc Ba Lan đặc biệt có nhiều hồ nhỏ kết hợp lại thành vùng hồ cố định. Vùng hồ Masuria là vùng hồ lớn nhất, chiếm diện tích khoảng 52.000km2, với phong cảnh nhấp nhô gợn sóng và các khu rừng khá đẹp bao phủ hàng ngàn hồ băng. Hai hồ chính là Sniardwy và Mamry, nối nhau bằng chuỗi sông ngòi và kênh đào hình thành hệ thống đường thủy rộng lớn. Đây là vùng được du khách thăm viếng nhiều nhất, và là nơi tuyệt vời đối với các kỳ nghỉ.

Các hồ vùng nội địa là nơi có nhiều cá hồi, cá chép. Nai sừng tấm Bắc Mĩ, nai và cừu hoang còn khá nhiều ở vùng hồ. Gà gô trắng, gà rừng, cò đen là những động vật có nhiều ở vùng trồng lúa mì, vùng hồ, đầm lầy. Hơn 100 loài động vật đã bị tuyệt chủng hay bị hủy diệt ở Ba Lan. Để giải quyết vấn đề này các công viên quốc gia mới được thiết lập vào năm 1993. Tổng cộng có khoảng 23 công viên quốc gia. Ba Lan cũng có nhiều khu bảo tồn thiên nhiên và các vùng được bảo vệ.

Sự giao thông trên sông ngang qua đồng bằng

MINOLTA DIGITAL CAMERA

Nơi giao nhau của sông Bug -Narew và Vistula ở Modlin, Ba lan

Sông lớn nhất của Ba Lan là sông Vistula, dài 1047km, phát nguồn từ dãy núi Beskid thuộc Carpathians phía nam Ba Lan ở độ cao 1.106 mét. Sông chảy êm đềm từ phía nam lên phía bắc qua vùng núi, vùng đồi chân núi đến vùng đất thấp của đồng bằng Bắc Âu quanh co uốn khúc như hình chữ S, rồi kết thúc ở một đồng bằng châu thổ chảy vào biển Baltic gần cảng Gdańsk.

1

Nơi giao nhau của kênh Danube-Oder-Elble . Cửa kênh Gliwice mở rộng 6km chảy vào kênh Oder- Danube. Nhánh kênh chảy vào nhà máy hóa chất ở Kędzierzyn.


Lòng sông Vistula rộng, sự giao thông trên sông được sử dụng hơn 600 năm để chở gỗ ra biển. Kênh đào từ sông Vistula nối với các sông khác được thực hiện dễ dàng xuyên qua vùng đất thấp. Sông Vistula nối với sông Oder bằng kênh Bydgoszcz. Về phía đông sông Narew, sông Bug và kênh Dnieper-Bug nối nó với hệ thống đường thủy rộng lớn của Belarus, Ukraine, and Nga. Những con kênh nầy mang nhiều loại sản phẩm từ nơi nầy đến nơi khác của Ba Lan. Sông Vistula quan trọng đến nỗi nó được gọi “ Con đường chính “ của Ba Lan.

1280px-DOE_Devin HANH LANG MOVARIA

Quang cảnh cửa sông Morava chảy vào sông Danube bên dưới phế tích Devin. Hành lang Danube-Oder-Elbe rẽ nhánh nơi đây.


Thủ đô của Ba Lan, Warsaw, nhiều thành phố và trung tâm công nghiệp đều nằm bên bờ sông Vistula. Các thành phố này gồm Kraków, Nowa Huta, Sandomierz, Płock, Toruń, Malbork, and Gdańsk. Đây đó dọc sông là phế tích của thành trì pháo đài thời Trung cổ, một số đã được trùng tu.

1280px-Oder-Havel-Kanal Oder-Havel Canal near Eberswalde

Kênh Oder- Havel gần Eberswalde, Ba Lan

Sông Oder dài 854km, là sông dài thứ hai ở Ba Lan sau sông Vistula. Sông Oder phát nguồn từ vùng đồi núi của Công Hòa Czech. Lưu vực sông rộng 118.861km2, trong đó 106.056km2 là ở Ba Lan. Nhiều con kênh nối nó với sông Havel, sông Spree, hệ thống sông Vistula và sông Kłodnica. Sông chảy qua Silesia, Opole, Lower Silesia, Lubusz, và Tây Pomeranian voivodeships của Ba Lan và bang Brandenburg và Mecklenburg-Vorpommern của Đức. Nhánh chính của sông Oder chảy vào phá Szczecin gần Police.
Thành phố lớn bên sông Oder là Wrocław, ở Lower Silesia.

1280px-Oder-Spree-Kanal_12-07-2010_28

Kênh Oder-Spree

Hai thành phố cảng nằm ở cửa sông Vistula và sông Oder.

Ở cửa sông Vistula và sông Oder là hai thành phố cảng quan trọng, dù rằng chúng không lớn. Đó là Gdansk ( Danzig ) và Szczecin ( Stettin ). Mỗi thành phố có hai tên vì cả hai có thời là thành phố Đức với tên Đức. Từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai, nó lại thuộc về Ba Lan và Ba Lan đã đặt tên lại cho thành phố nầy.

Gdansk

Gdynia, situated at Gdańsk Bay on the south coast of the Baltic Sea, a seaport of Poland.

Gdynia, thành phố thuộc tỉnh Pomeranian và là cảng biển quan trọng của vịnh Gdansk bên bờ nam của biển Baltic.

Gdansk là cảng chính của Ba Lan, nằm ở cửa sông Motlawa, nối với sông Leniwka, một trong các nhánh của sông Vistula. Gdansk là trung tâm hành chính của vùng Đông Pomerania, có khoảng 457.400 dân ( 2005). Từ thế kỷ X Gdansk đã là hải cảng quan trọng và sau đó là trung tâm đóng tàu chính. Thập niên 1970 một cảng hiện đại ở Gdansk được mở rộng tạo sự giao thông dễ dàng cho tàu đi biển lớn và các tàu chở dầu có kích thước trung bình.

Gdańsk_Główne_Miasto_-_Długi_Targ_(6776)The Hanseatic city of Gdańsk is the capital of the Pomeranian Voivodeship

Thành phố Hanseatic của Gdańsk , tỉnh Pomeranian

Gdansk sản xuất kính vạn hoa, phát triển ngành công nghiệp hoá dầu, hoá chất và thực phẩm chế biến. Các ngành công nghiệp kỹ thuật cao như điện tử, ngành viễn thông, hàng tiêu dùng, dược phẩm đang gia tăng. Việc chế biến hổ phách cho ngành kinh tế địa phương cũng rất nổi bật.

Gdansk_Glowne_MiastoThị trấn cổ tại Gdańsk

Miasto, thị trấn cổ tại Gdansk

Gdansk có thời là trung tâm văn hoá quan trọng. Vào thế kỷ XVInhà hát lớn Shakespeare của nó là nơi nhiều du khách nước ngoài thăm viếng. Gdansk còn kiêu hãnh về các toà dinh thự đẹp của Hội liên hiệp thương mại các thành phố phía bắc châu  Âu thế kỷ 15-16 ( Hanseatic league, Gdansk có thời là thành viên của Liên minh thương mại này ). Nhà thờ St. Mary xây dựng ở Gdansk vào thế kỷ XV là một trong nhà thờ lớn nhất thế giới.

Szczecin

1280px-PolandSzczecinPanorama  Oder in Szczecin, Wały Chrobrego

Thành phố cảng Szczecin bên sông Oder

Szczecin là cảng lớn thứ hai của Ba Lan ở biển Baltic. Nó còn là trung tâm hành chính của vùng Tây Pomerania. Dân số 413.600 người (2005). Szczec nằm ở góc tây bắc của Ba Lan, ở cả hai bờ sông Oder, gần biển Baltic và biên giới Đức. Thành phố nằm ở phía nam và quanh vịnh lớn. Bờ tây của vịnh thường được gọi là bờ trái, và bờ đông được gọi là bờ phải.

1280px-0901_Zalew_Szczecński_ZP_33 Seagulls on the lagoon in winter

Mòng biển ở Szczecin vào mùa đông

Giữa hai bờ là quần đảo (là vùng công nghiệp chính với xưởng đóng tàu và hải cảng). Szczec có nhiều xưởng đóng tàu lớn ở Ba Lan, gần đây được phục hồi. Szczec còn phát triển công nghiệp đánh cá và sắt thép. Những thành phố cảng nầy còn xuất cảng ngũ cốc, gỗ, than đem từ nội địa tới cửa sông.

Vùng rừng rộng lớn của Ba Lan

1280px-Biała_Ręka_Ojcowski_PN Forests of the Ojców National Park

Rừng của Công viên Quốc gia Ojcow, Ba Lan

Khí hậu lục địa ẩm ướt bao trùm phần lớn Ba Lan thích hợp cho sự tăng trưởng của vài loại cây. Trước kia hầu như Ba Lan bị bao phủ bởi rừng. Ngày nay, mặc dù bị đốn và phát quang rừng vẫn bao phủ khoảng 1/3 diện tích. Một vài khu rừng lớn nhất châu Au nằm ở phía đông bắc của đồng bằng Ba Lan nơi có nhiều đầm lầy, ao hồ, bãi cát làm cho đất đai không thích hợp đối với các vụ mùa. Nơi đây còn các loại cây hiếm hoi như bulô lùn và liễu Lapp. Ngoài ra, cũng có vài khu rừng khá rộng lớn ở vùng đồi núi dọc biên giới phía nam.

1280px-Forest_White

Rừng Trắng, Ba Lan

Cây phong, cây sồi, cây du là những cây lá rộng thường thấy ở nhiều khu rừng của Ba Lan. Tuy nhiên, một số rừng Ba Lan là rừng thường xanh, lá kim. Thông mọc ở nơi đất cát. Rừng bách mọc trên đất sét. Rừng lá kim dễ bị tổn hại bởi mưa acid và các hình thức ô nhiễm không khí khác, nhiều khu rừng bị tổn thất trên diện rộng. Rừng bách trên dãy Sudetes bị ảnh hưởng nghiêm trọng do những tác động nguy hiểm về sinh thái của ngành công nghiệp hủy hoại. Do đất sét có ích lợi cho việc trồng lúa mì nên nhiều rừng bách rộng lớn có khả năng tăng trưởng bị đốn sạch để làm nhà cửa, nông trại, đồng ruộng, và việc tái trồng rừng hiện nay rất ít. Sự kết hợp của các yếu tố này đã làm rừng Ba Lan là trong số các khu rừng bị tàn phá nhiều nhất ở châu Au.

Người Ba Lan đã tận dụng rừng của họ trong thời gian khá lâu. Bát đĩa, dụng cụ nấu ăn, máy bơm nước, toa xe lửa, dụng cụ nhà nông thường làm bằng gỗ. Trong những vùng nông thôn nhiều ngôi nhà gỗ không sơn tụ lại chung quanh nhà thờ lớn bằng gỗ. Rừng cung cấp nhiên liệu để nấu nướng và sưởi ấm trong nhà vào mùa đông. Ván và đẵn gỗ lớn được dùng làm nguyên liệu xây dựng đường xá, cầu cống.

Gorczanski National Park, Poland.

Công viên quốc gia Gorczański ở tỉnh Lesser Poland phía nam Ba Lan. Nó bao phủ phần trung tâm và đông bắc của núi Gorce, là phần tây của dãy Beskid ( cực tây của dãy Carpathians). Diện tích công viên 70,3km2 trong đó rừng chiếm 65,91km2

Cối xay gió làm bằng gỗ được trông thấy nhiều nơi ở vùng đồng bằng Ba Lan. Các cối xay nầy được dùng để bơm nước hoặc xay lúa mì thành bột. Tổ ong làm bằng gỗ cũng thường thấy ở những nông trại Ba Lan. Tóm lại, rừng cung cấp nguyên liệu để làm nhiều loại đồ đạc bằng gỗ, dụng cụ xây dựng. Trong nhiều vùng của Ba Lan rừng hiện diện ở những sườn núi dốc hay vùng đất đai quá nghèo nàn và vùng đầm lầy. Ba Lan xuất khẩu gỗ, bột gỗ cho các nước Scandinavia, Ao, Đức và các quốc gia khác.

Ba Lan chủ yếu là quốc gia nông nghiệp

1280px-DOE_Racibórz02 A flood diversion canal of the Oder cirkling arround Racibórz. Built for navigation also.

Kênh thoát nước lũ của sông Oder uốn khúc quanh thị trấn Racibor – thị trấn của tỉnh Silesia phía nam Ba Lan , đồng thời cũng là kênh dẩn nước – hành lang Danube-Oder – Elber.

Dù rằng Ba Lan là một trong các nước đứng đầu về nông nghiệp ở châu Âu, họ vẫn không thể đáp ứng đủ nhu cầu về thực phẩm và ngũ cốc cho gia súc. Việc tập thể hoá lĩnh vực nông nghiệp của chính phủ Ba Lan bị thất bại vào năm 1956. Ngày nay các nông trại cá thể nhỏ chiếm 70% đất nông nghiệp ở Ba Lan.

Các vùng canh tác rộng lớn của

canh dong lang Lulkovo Turun- Ba lan

Cánh đồng trồng củ cải đường làng Lulkovo Turun, Ba Lan

dung ngua chuyen cho nong pham

Nông dân Ba Lan dùng ngựa để kéo cày và chuyên chở nông phẩm.

Ba Lan nằm ở vùng đất thấp trung tâm, nhưng phần lớn các nông trại tốt nằm ở các cao nguyên thấp và vùng chân đồi phía nam Ba Lan. Khí hậu đã hạn chế các vụ mùa có thể trồng tỉa được, và hạn hán thường xuyên đã tạo sự thay đổi thất thường về sản lượng hàng năm. Nông dân Ba Lan thường đạt sản lượng thấp so với nông dân ở các nước Đông Âu khác bởi vì mảnh đất của họ thường nhỏ và tiền lãi ít, việc đầu tư vào công cụ và phân bón rất hạn chế.

Nông dân Ba Lan trồng nhiều thứ trên cánh đồng. Vụ mùa chính là lúa mạch, lúa đại mạch, lúa mì, củ cải đường. Những vụ quan trọng khác là khoai tây, củ cải, bắp cải, rau, táo, dâu, nho Hy Lạp, hạt cải dầu, và thuốc lá. Họ nuôi gia súc như : bò, cừu, ngựa, heo, gia cầm, các sản phẩm từ gia súc là thịt, trứng, sữa, bơ, phó mát, và len. Tuy nhiên, đa số nông dân không sử dụng phương pháp hiện đại. Ở nhiều nông trại của Ba Lan máy cày không được sử dụng, ngựa phải làm nhiều công việc nặng nhọc.

Các thành phố lớn ở miền Bắc Ba Lan

1. Warsaw ( Varsava ) : Thủ đô và thành phố lớn nhất của Ba Lan

lau dai hoang gia

Lâu đài Hoàng gia và cột Sigismundus’

Giữa vùng nông nghiệp và rừng rậm của đồng bằng Ba Lan là thủ đô Warsaw. Warsaw nằm cách Berlin 480km, dân số 1.687.600 người (2005). Warsaw nằm ở trung tâm nông nghiệp màu mỡ, trù phú của đồng bằng Masovia và với vị trí nằm dọc sông Vistula tấp nập điều nầy làm cho thành phố trở nên quan trọng.

Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, thành phố thực sự bị Đức phá hoại. Sau Thế chiến chính quyền Cộng sản Ba Lan quyết định xây dựng Warsaw thành trung tâm công nghiệp chính. Nhiều cửa hàng, công xưởng mọc quanh quảng trường thành phố và dọc theo các đại lộ. Nhiều nhà máy quan trọng được xây dựng ở thành phố hay vùng ngoại ô. Quan trọng nhất là công ty sản xuất sắt thép Huta Warszawa và công ty sản xuất xe hơi.

Tuy nhiên, sau năm 1989 đa số các nhà máy mất dần sự quan trọng , do sự thay đổi cả về kinh tế lẩn chính trị. Ngày nay nhà máy sản xuất sắt thép Lucchini-Warszawa (trước kia là Huta Warszawa ) là nhà máy quan trọng duy nhất tồn tại.

Ngày nay Warsaw, đặc biệt là khu Srodmieście không chỉ là nơi đặt các cơ quan chính phủ mà còn là nơi có nhiều công ty trong nước và quốc tế. Năm 2003 có 268.307 công ty ở thành phố Warsaw đóng góp 4,1% thu nhập cho Ba Lan và tỉ lệ thất nghiệp thấp nhất .

Tuy Warsaw là nơi đặt thị trường chứng khoáng từ năm 1817, vào năm 1945 do tình hình chính trị thay đổi sau Chiến tranh thế giới thứ hai, thị trường này không thể hoạt động. Nó bắt đầu hoạt động lại vào tháng tư năm 1991 khi Ba Lan theo đuổi thị trường tự do. Ngày nay nó là thị trường chứng khoáng lớn nhất ở Trung và Đông Au, với hơn 130 công ty.

Panorama_of_Malbork_Castle,_part_4

Lâu đài Malbork ở thị trấn Malbork phía bắc Ba Lan , vùng Żuławy ( châu thổ sông Vistula) tỉnh Pomeranian.

Mặc dù Warsaw là thành phố khá mới, nó có nhiều nơi hấp dẫn du khách. Khu vực thành phố cổ, được trùng tu lại cẩn thận sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Nổi bật nhất là Lâu đài Hoàng gia, trước lâu đài là cột Sigismundus’ dựng lên năm 1644 để tưởng niệm vua Zygmunt III Waza, người đã dời thủ đô Ba Lan từ Krakow về Warsaw và Barbican, một pháo đài cổ được xây dựng bên ngoài thành phố để bảo vệ thành phố.

Xa về phía nam Warsaw là các lâu đài cổ, dinh Tổng thống và khu Đại học Warsaw. Tuy nhiên nổi tiếng nhất ở Warsaw có lẽ là các toà nhà hiện đại như Cung Văn hoá và Khoa học, nó là món quà Nga tặng cho Ba Lan.

Lodz : Thành phố lớn của Ba Lan

1280px-Łódź_-_Pałac_Izraela_Poznańskiego Cung điện Izrael Poznanski

Cung điện Izrael Poznanski ở Lodz

Thành phố lớn thứ hai của Ba lan là Lodz, cách Warsaw 120km về phía tây nam. Nó là trung tâm hành chính của vùng Lodz, dân số 768.900 (2005).

Thế kỷ XVI Lodz chỉ là thành phố nhỏ dân số khoảng 800 người, đa số sống bằng nghề nông. Từ năm 1820 linh mục Stanisław Staszic bắt đầu cuộc vận động biến thành phố nhỏ này thành trung tâm công nghiệp hiện đại. Dòng người đi vào Lodz gồm công nhân, thương gia, thợ thủ công từ khắp nơi ở lục địa đã biến Lodz thành trung tâm công nghiệp dệt của toàn thể đế quốc Nga. Nhà máy dệt vải đầu tiên được xây dựng năm 1825, và 14 năm sau nhà máy vận hành bằng hơi nước ở cả Ba Lan và Nga mở cửa. Giống như Chemnitz của Đức Lodz thường được so sánh với Manchester ở Anh vì là trung tâm quan trọng về ngành dệt.

Năm 1922 Lodz trở thành trung tâm hành chính của vùng Lodz, nhưng giai đoạn phát triển không còn. Do cuộc khủng hoảng kinh tế và do mâu thuẫn về thuế với Đức khiến thị trường vải phía tây của Ba Lan đóng cửa trong khi đó cuộc Cách mạng Bolshevik và cuộc nội chiến ở Nga đã kết thúc các nguồn lợi mua bán quan trọng nhất về phía đông của Ba Lan. Do đó ngành công nghiệp dệt suy thoái từ năm 1990-1991 và hiện nay không còn công ty dệt chính nào tồn tại ở Lodz. Tuy nhiên một số công ty nhỏ vẫn còn hoạt động, chủ yếu xuất khẩu sang Nga.

2. MIỀN NAM BA LAN : Vùng công nghiệp quan trọng

Miền Nam Ba Lan là miền giàu về tài nguyên

Beskid_a2West Tatra Mountains are a mountain range of the Tatra Mountains at the boarder between Poland and the Slovakia

Dãy núi Beskid ( thuộc Carpathians ), biên giới Ba Lan và Slovakia.

Miền núi Sudetes và Carpathians hình thành biên giới phía nam Ba Lan là vùng giàu tài nguyên thiên nhiên. Rừng cho cây và nhiên liệu, và những dòng suối chảy xiết ở miền núi cung cấp sức nước phong phú. Phần lớn năng lượng này ngày nay vẫn còn phát triển. Rừng ở miền núi còn là nơi cư trú của nhiều dã thú và chim chóc. Những người thợ săn thường vào rừng để săn bắt nai, thỏ, sóc, chim cúc và chim đa đa. Thỉnh thoảng người ta cũng thấy bồ câu rừng, heo rừng và gấu. Ba Lan là nơi có nhiều loài hiện nay đã trở nên vắng mặt hay hiếm hoi ở một số nơi. Những loài này bao gồm sơn dương, mèo rừng, heo rừng, và hươu đỏ. Chó sói và gấu nâu còn sống sót trên vùng núi cao.

Poland-Landscape

Phong cảnh làng mạc miền núi phía nam Ba lan

Ba Lan có nhiều mỏ khoáng sản khác nhau tập trung chủ yếu ở miền núi phía nam và vùng lân cận. Do đó, có nhiều thành phố công nghiệp ở vùng này. Khoáng sản quan trọng nhất là than, phần lớn tập trung ở cao nguyên Silesia. Lưu huỳnh và đồng là khoáng sản quan trọng nhất. Trong số các mỏ lưu huỳnh lớn nhất được tìm thấy gần thành phố Tarnobrzeg nằm ở phía đông nam và trữ lượng đồng lớn cũng nằm ở vùng thấp Silesia. Kẽm và chì cũng được tìm thấy ở vùng cao nguyên Silesia. Các khoáng sản quan trọng cho nền kinh tế khác bao gồm đá, potash, sắt, thạch cao. Ba Lan có rất ít trữ lượng dầu và khí thiên nhiên.

Hai thành phố công nghiệp lớn nhất của miền Nam Ba Lan là Wroclaw và Krakow. Trong số sản phẩm của các thành phố nầy là giấy, dây thép, gạch, thủy tinh.

Thành phố Wroclaw

Wroclaw_1

Thành phố Wroclaw

Wroclaw là thành phố chính của vùng Lower Silesia, nằm trên một đồng bằng phì nhiêu nằm dọc bờ của thượng lưu sông Oder, thành phố có 637.200 dân ( 2005). Nằm ở vị trí quan trọng về thương mại lâu đời, nó được nổi tiếng nhờ các hội chợ thương mại, ngân hàng, da lông thú và gỗ. Các ngành công nghiệp truyền thống của Wroclaw là sản xuất toa xe lửa, xe hơi và công nghiệp điện tử.

Wroclaw thực sự là mê cung của các cù lao, các cây cầu khiến nó nổi tiếng là “ Venice của Ba Lan” và là nơi hấp dẫn du khách và các thương nhân. Nhưng điểm tương đồng của hai thành phố này không giới hạn ở phương diện địa lý. Hơn hàng ngàn năm lịch sử đã để lại món trang sức đầy màu sắc về văn hoá cho Silesia. Hầu như tất cả các dinh thự đồ sộ gây nhiều ấn tượng đều được bảo tồn . Tuy nhiên, đa phần là các kiến trúc phỏng theo kiến trúc của các nước châu Âu như Ao, Bohemia và Prussia ( Vương quốc Prussia từ năm 1701-1918 )

Thành phố Kraków

Wawel castle, the seat of Polish kings. Kraków was the nation's capital from 1038 until the move to Warsaw in 1596

Lâu đài Wawel , cung điện hoàng gia thời Trung Cổ ở Krakow .

Kraków là một trong các thành phố cổ và lớn nhất của Ba Lan, với dân số 760.300 người ( 2005 ). Thành phố nằm dọc thượng nguồn sông Vistula dưới chân đồi Wawel, và là trung tâm hành chính của vùng Kraków. Thành phố cổ Kraków là nơi có các kiến trúc phong phú, đa số là các kiến trúc thời Phục Hưng. Trong số hàng trăm các toà nhà lịch sử là Cung điện Hoàng gia, Nhà thờ chính toà trên đồi Wawel, nơi chôn cất vua John III Sobieski ; khu phố thời Trung cổ với quảng trường đẹp ( Market Square), nhiều nhà thờ cổ như Nhà thờ St. Mary có kiến trúc gothic nằm cạnh chợ, được xây dựngvào thế kỷ XIV, nổi tiếng với án thờ bằng gỗ được chạm khắc bởi Veit Stoss.

The Main Market Square in Kraków is the heart of Poland's southern cultural capital

Quảng trường chính của Krakow (The Main Market Square ), trung tâm văn hóa phía nam Ba Lan

Krakow được xem là thành phố văn hoá của Ba Lan, được xếp vào danh sách Di sản văn hoá thế giới của UNESCO năm 1978. Trường đại học ở Kraków có trước khi Columbus khám phá ra châu Mỹ. Thành phố có nhiều thư viện quan trọng và viện bảo tàng mỹ thuật .

Một trong số những sản phẩm công nghiệp ở vùng nầy là máy móc nông nghiệp, giày dép, đồ da và beer. Gần thành phố là mỏ muối quan trọng ở Wieliczka và một trong những nhà máy luyện thép lớn nhất châu Âu. Kraków còn gần núi Tatra, thành phố lịch sử Czestochowa và công viên quốc gia Ojcowski .

Lanckoronaa

Lanckorona là một làng ở tây nam Krakow ,nằm trong số các ngọn đồi dãy núi Beskid. Nó nổi tiếng vì lâu đài Lanckorona gần đó. Lâu đài này nay là một phế tích

Khu công nghiệp Nam Silesia.

Silesia nằm dọc thượng lưu và trung lưu sông Oder và dọc dãy núi Sudetes. Trên bản đồ bạn có thể thấy một chuỗi thành phố nằm quanh Katowice, một thành phố nằm cách Kraków khoảng 72km phía tây. Đây là Khu công nghiệp Nam Silesia. Giống như vùng thung lũng sông Ruhr của Đức, hay vùng Midlands quanh Birmingham của Anh, ngọn lửa sáng của các nhà máy luyện thép sáng rực trên bầu trời vào ban đêm. Khu công nghiệp này dựa vào nguồn cung cấp than và sắt rất phong phú ở khu vực lân cận. Than ở miền nam Silesia có thể so sánh với than ở vùng Ruhr của Đức về số lượng và chất lượng. Ba Lan đã xuất cảng một số lượng lớn than cho Thụy Điển để đổi lấy sắt. Đây cũng là vùng nông nghiệp thịnh vượng, trồng lúa mì, khoai tây, và củ cải đường. Gần Khu công nghiệp Silesia là một đèo thấp hình thành biên giới phía nam của Ba Lan. Đèo này là con đường núi quan trọng để vào Cộng hoà Czech và Slovakia. Con đường núi nầy mệnh danh là Moravian Gate.

III. ĐẶC ĐIỂM KINH TẾ BA LAN

Trước Chiến tranh thế giới thứ hai, nền kinh tế Ba Lan dựa phần lớn vào nông nghiệp. Dưới chế độ XHCN ngành công nghiệp được chú trọng. Trong vài thập niên đầu nền kinh tế rất phát triển. Tuy nhiên, vào cuối thập niên 1970 Ba Lan bắt đầu gặp khó khăn về kinh tế do mất mùa, không dựa vào công nhân kỹ thuật, thiếu hàng tiêu dùng, chậm về kỹ thuật, lạm phát cao, và nợ nước ngoài nhiều.

Tháng mười hai năm 1989 chính phủ mới do các thành viên của Công đoàn Đoàn kết Ba Lan lãnh đạo đã chuyển nền kinh tế Ba Lan sang nền kinh tế thị trường. Sự chuyển đổi này khiến nhiều công nhân mất việc làm và tổng sản phẩm quốc nội suy thoái nghiêm trọng vào năm 1990 và 1991. Sau giai đọan suy thoái, nền kinh tế Ba Lan bắt đầu phát triển. Tổng sản phẩm quốc nội năm 2005, đạt 303,2 tỉ USD. Tỉ lệ thất nghiệp và lạm phát giảm. Nhiều công ty chuyển đổi sang ở hữu tư nhân.

Ba Lan là thành viên của nhiều tổ chức kinh tế quốc tế, bao gồm Quỹ tiền tệ Quốc tế ( IMF ), Ngân hàng thế giới, Ngân hàng tái thiết và phát triển châu Au ( EBRD ), Tổ chức thương mại Quốc tế ( WTO ). Ba Lan chính thức tham gia vào Liên minh châu Âu vào tháng năm năm 2004 .

 * Yêu cầu các bạn tham khảo bài viết nếu có copy nên trích dẫn nguồn www.cacnuocchauau.com/home. Đề tài này đã đăng ký ở Sở Khoa học Công nghệ Đồng Nai, đã được Hội đồng khoa học thẩm định tháng 9/2006, xin đừng dùng nó lập website riêng, cướp công sức người khác, người tự trọng không làm vậy. Mỗi bài tác giả phải mất công sức dịch rất lâu, sắp xếp bố cục, lựa chọn hình ảnh thích hợp với nội dung, với tâm huyết yêu nghề  tác giả mong muốn đóng góp chút công sức biên soạn nó  dành cho các bạn yêu thích bộ môn địa lý, dùng để giảng dạy, tham khảo.